१- विषय प्रवेश

खेलकुद केवल मनोरञ्जन वा प्रतियोगिताको माध्यम मात्र होइन, स्वस्थ समाज निर्माण, अनुशासन, नेतृत्व विकास, सामाजिक एकता, राष्ट्रिय गौरव र आर्थिक समृद्धिको महत्वपूर्ण आधार पनि हो। कुनै पनि प्रदेशको समग्र विकासको मूल्याङ्कन गर्दा सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य र भौतिक पूर्वाधारसँगै खेलकुद विकासलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकताका साथ हेर्न आवश्यक हुन्छ।

सुदूरपश्चिम प्रदेश खेलकुद प्रतिभाका दृष्टिले अत्यन्तै सम्भावनायुक्त प्रदेश हो। हिमालदेखि पहाड र तराईसम्मका गाउँ–बस्तीमा फुटबल, भलिबल, क्रिकेट, एथलेटिक्स, बक्सिङ, तेक्वान्दो लगायतका विभिन्न खेलमा प्रतिभाशाली युवाहरू छन्। तर पर्याप्त खेलमैदान, आधुनिक प्रशिक्षण केन्द्र, दक्ष प्रशिक्षक, खेल विज्ञान, पोषण, आवास तथा नियमित प्रतियोगिताको अभावमा धेरै प्रतिभाले आफ्नो क्षमता राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रस्तुत गर्न सकेका छैनन्।

यही अवस्थालाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले प्रदेश सरकारको लगानीमा अघि बढिरहेको टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमी सुदूरपश्चिमको खेलकुद विकास यात्रामा दूरगामी महत्व बोकेको परियोजनाका रूपमा स्थापित हुन सक्छ। यो केवल भौतिक संरचना निर्माण गर्ने योजना होइनस यसलाई प्रदेशका खेल प्रतिभा पहिचान, प्रशिक्षण, उत्पादन र राष्ट्रिय पहिचान निर्माण गर्ने दीर्घकालीन संस्थाका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ।

२- सुदूरपश्चिमको खेलकुद विकासको पृष्ठभूमि

सुदूरपश्चिममा खेलकुद गतिविधिको इतिहास लामो भए पनि लामो समयसम्म यो व्यक्तिगत प्रयास, स्थानीय क्लब, विद्यालय र सीमित प्रतियोगितामा केन्द्रित रह्यो। राज्यको व्यवस्थित लगानी र संस्थागत संरचना कमजोर हुँदा खेलाडीहरूले आवश्यक सुविधा र अवसर पाउन सकेनन्।

संघीय संरचनापछि प्रदेश सरकार र सुदूरपश्चिम प्रदेश खेलकुद परिषद्को गठनसँगै खेलकुदलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाउने नयाँ आधार तयार भएको छ। प्रदेशस्तरीय प्रतियोगिता सञ्चालन, खेलाडी छनोट, प्रशिक्षण, खेल सामग्री वितरण तथा खेलकुद पूर्वाधार निर्माणजस्ता प्रयासले प्रदेशको खेलकुद क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेका छन्।

अब यस यात्रालाई अर्को चरणमा लैजान आवश्यक छ—प्रतियोगिता आयोजना गर्ने मात्र होइन, खेलाडी उत्पादन गर्ने स्थायी र वैज्ञानिक प्रणाली निर्माण गर्ने। टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमी यही आवश्यकताको महत्वपूर्ण परिणाम बन्न सक्छ।

३- वर्तमान अवस्था र मुख्य चुनौती

सुदूरपश्चिमका विभिन्न जिल्लामा खेलकुद गतिविधि भइरहे पनि खेलाडीको दीर्घकालीन विकासका लागि आवश्यक पूर्वाधार र संस्थागत प्रणाली अझै पर्याप्त छैन।

मुख्य चुनौतीहरूमा आधुनिक तथा मापदण्डअनुसारका खेलकुद पूर्वाधारको कमी, दक्ष प्रशिक्षक तथा विधागत विशेषज्ञ जनशक्तिको अभाव, स्थायी प्रशिक्षण केन्द्रको कमी, खेलाडीको पोषण तथा स्वास्थ्यमा पर्याप्त ध्यान नपुग्नु, आधुनिक खेल सामग्री र प्रशिक्षण उपकरणको अभाव तथा राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणको कमी प्रमुख छन्।

त्यसैगरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका प्रतिभा पहिचान हुन नसक्नु, शिक्षा र खेलकुदलाई एकीकृत गर्ने प्रणाली कमजोर हुनु तथा उत्कृष्ट खेलाडीलाई दीर्घकालीन रूपमा संरक्षण र प्रोत्साहन गर्ने वातावरणको अभाव पनि महत्वपूर्ण समस्या हुन्।

यी चुनौती समाधान नगरी केवल प्रतियोगिता आयोजना गरेर मात्र प्रदेशमा दिगो खेलकुद विकास सम्भव हुँदैन।

४- टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमीको आवश्यकता र सम्भावना

टीकापुर भौगोलिक तथा रणनीतिक दृष्टिले सुदूरपश्चिमको महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। कैलाली, कञ्चनपुरलगायत तराईका जिल्लासँग सहज पहुँच हुनुका साथै पहाडी जिल्लाबाट आउने खेलाडीका लागि पनि तुलनात्मक रूपमा पहुँचयोग्य केन्द्रका रूपमा यसलाई विकास गर्न सकिन्छ।

टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमीलाई प्रदेशस्तरीय खेलाडी उत्पादन तथा उत्कृष्टता केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सके यसले सुदूरपश्चिमको खेलकुद क्षेत्रमा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

एकेडेमीमा विद्यालय तहदेखि नै प्रतिभा पहिचान गर्ने, नियमित प्रशिक्षण दिने, प्रतियोगितामा सहभागी गराउने र उत्कृष्ट खेलाडीलाई उच्चस्तरीय प्रशिक्षणका लागि तयार गर्ने वैज्ञानिक प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ। यसले खेलाडीको करियरलाई संयोग र व्यक्तिगत पहुँचमा निर्भर नराखी निश्चित प्रक्रियामा जोड्नेछ।

५- एकेडेमीका प्रमुख उद्देश्य

टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमीका प्रमुख उद्देश्य निम्न हुन सक्छन्

१) सुदूरपश्चिमबाट राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका खेलाडी उत्पादन गर्ने।

२) विद्यालय तथा स्थानीय तहबाट खेल प्रतिभा पहिचान गरी वैज्ञानिक ढंगले विकास गर्ने।

३) खेलाडीलाई आधुनिक प्रशिक्षण, दक्ष प्रशिक्षक तथा खेल विज्ञानसम्बन्धी सुविधा उपलब्ध गराउने।

४) खेलाडीको स्वास्थ्य, पोषण, मानसिक क्षमता तथा शारीरिक फिटनेसमा विशेष ध्यान दिने।

५) महिला खेलाडीको सहभागिता र अवसरलाई विशेष प्राथमिकता दिने।

६) खेलकुदलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, पर्यटन तथा आर्थिक विकाससँग जोड्ने।

७) सुदूरपश्चिमलाई राष्ट्रिय खेलकुदको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्ने।

६ – आवश्यक पूर्वाधार र कार्यक्रम

एकेडेमीलाई पूर्ण रूपमा सञ्चालनयोग्य र प्रभावकारी बनाउन चरणबद्ध रूपमा आवश्यक पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्छ। त्यसका लागि आधुनिक एथलेटिक्स ट्र्याकसहितको फुटबल मैदान, क्रिकेट मैदान तथा अभ्यास नेट, भलिबल र बास्केटबल कोर्ट, बक्सिङ तथा तेक्वान्दोजस्ता इन्डोर खेलका प्रशिक्षण हल निर्माण गर्न सकिन्छ।

त्यस्तै आधुनिक जिम तथा फिटनेस सेन्टर, खेलाडी छात्रावास, प्रशिक्षक तथा प्राविधिक कर्मचारीका लागि आवास, स्वास्थ्य तथा फिजियोथेरापी केन्द्र, खेल मनोविज्ञान तथा पोषण परामर्श केन्द्र, स्विमिङ पुल, डाइनिङ हल, आधुनिक खेल सामग्री तथा प्रशिक्षण उपकरण, भिडियो विश्लेषण केन्द्र र खेल विज्ञान प्रयोगशाला पनि आवश्यक हुन्छन्।

खेलाडीको अध्ययनलाई निरन्तरता दिन अध्ययन कक्ष तथा पुस्तकालय र नियमित स्वास्थ्य परीक्षणको व्यवस्था पनि एकेडेमीको अभिन्न हिस्सा बन्नुपर्छ।

पूर्वाधारसँगै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रशिक्षकको सहभागितामा प्रशिक्षण शिविर, प्रतिभा खोज कार्यक्रम, अन्तरप्रदेशीय प्रतियोगिता, विद्यालयस्तरीय प्रतियोगिता तथा खेलकुद महोत्सव आयोजना गर्न सकिन्छ।

७- प्रदेश सरकार र प्रदेश खेलकुद परिषद्को ऐतिहासिक भूमिका

सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकार र प्रदेश खेलकुद परिषद्को भूमिका यस परियोजनामा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुनेछ। प्रदेश सरकारले आवश्यक बजेट, नीति, पूर्वाधार तथा दीर्घकालीन योजना सुनिश्चित गर्नुपर्नेछ भने प्रदेश खेलकुद परिषद्ले एकेडेमीको सञ्चालन, खेलाडी छनोट, प्रशिक्षण, प्रतियोगिता र खेल विकासका कार्यक्रमलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाउनुपर्नेछ।

भविष्यमा सुदूरपश्चिमको खेलकुद इतिहास लेखिँदा प्रदेश खेलकुद परिषद्को स्थापना र त्यसपछि निर्माण भएका महत्वपूर्ण खेलकुद पूर्वाधारलाई प्रदेशको संस्थागत खेलकुद विकासका आधारका रूपमा स्मरण गरिनेछ।

त्यस क्रममा टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमी प्रदेश सरकारको खेलकुदप्रतिको दूरदृष्टि र प्रदेश खेलकुद परिषद्को संस्थागत प्रतिबद्धताको ऐतिहासिक परिणाम बन्न सक्छ। तर यसको सफलता भवन र मैदान निर्माणमा मात्र होइन, त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने व्यवस्थापकीय क्षमता र दीर्घकालीन योजनामा निर्भर हुनेछ।

८- स्थानीय तह, खेल संस्था र समुदायको भूमिका

एकेडेमीको सफलता प्रदेश सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन। स्थानीय तह, विद्यालय, विश्वविद्यालय, खेल संघ, क्लब, प्रशिक्षक, निजी क्षेत्र, अभिभावक र समुदायबीच प्रभावकारी सहकार्य आवश्यक हुन्छ।

विद्यालयबाट प्रतिभा पहिचान गर्ने, स्थानीय क्लबमार्फत प्रारम्भिक प्रशिक्षण दिने र उत्कृष्ट प्रतिभालाई एकेडेमीमा उच्चस्तरीय प्रशिक्षणको अवसर दिने तीन तहको खेलाडी विकास प्रणाली निर्माण गर्न सकिन्छ।

यसबाट गाउँदेखि प्रदेश र प्रदेशदेखि राष्ट्रिय टोलीसम्म पुग्ने खेलाडीको स्पष्ट करियर मार्ग निर्माण हुनेछ। विशेषगरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका प्रतिभालाई अवसरको समान पहुँच सुनिश्चित गर्न यस प्रणालीले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

९- अपेक्षित उपलब्धि

टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमी पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएपछि सुदूरपश्चिममा नियमित रूपमा राष्ट्रिय स्तरका खेलाडी उत्पादन गर्न सकिनेछ। अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा प्रदेशका खेलाडीको प्रतिनिधित्व बढ्नेछ भने खेलाडीका लागि व्यावसायिक करियर निर्माणका नयाँ अवसर सिर्जना हुनेछन्।

त्यस्तै खेलकुदमार्फत युवामा अनुशासन, स्वास्थ्य र सकारात्मक सोचको विकास, रोजगारी तथा स्वरोजगारका अवसर सिर्जना, खेल पर्यटनको विस्तार, निजी क्षेत्रको लगानी वृद्धि तथा महिला र ग्रामीण क्षेत्रका खेलाडीको सहभागिता विस्तार गर्न सकिनेछ।

यसले अन्ततः सुदूरपश्चिमको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई थप मजबुत बनाउनेछ।

१०- खेलाडी उत्पादनदेखि खेलकुद अर्थतन्त्रसम्म

आजको खेलकुद पदक जित्ने विषयमा मात्र सीमित छैन। आधुनिक खेलकुद आफैंमा ठूलो आर्थिक क्षेत्रका रूपमा विकसित भएको छ। खेलाडी, प्रशिक्षक, फिजियोथेरापिस्ट, फिटनेस ट्रेनर, खेल व्यवस्थापक, खेल सामग्री व्यवसाय, होटल, यातायात, सञ्चार तथा प्रतियोगिता व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।

त्यसैले टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमीलाई खेलाडी उत्पादन गर्ने केन्द्रका रूपमा मात्र नभई सुदूरपश्चिमको खेलकुद अर्थतन्त्रको आधारका रूपमा समेत विकास गर्नुपर्छ।

खेलकुदसँग पर्यटनलाई जोड्न सकियो भने यसको प्रभाव अझ व्यापक हुनेछ। नियमित राष्ट्रिय प्रतियोगिता, प्रशिक्षण शिविर र खेल महोत्सवले स्थानीय होटल, यातायात, खाद्य तथा अन्य व्यवसायमा आर्थिक गतिविधि बढाउन सक्छन्।

११- निष्कर्ष

टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमी केवल एउटा भवन, मैदान वा भौतिक पूर्वाधार निर्माणको परियोजना होइन। यो सुदूरपश्चिमका हजारौँ युवाको सपना, प्रदेश सरकारको दूरदृष्टि, प्रदेश खेलकुद परिषद्को संस्थागत प्रतिबद्धता र भावी खेलकुद पुस्ताप्रतिको दीर्घकालीन लगानी हो।

आज निर्माण गरिने खेलकुद पूर्वाधारले भोलि खेलाडी मात्र उत्पादन गर्ने छैनस यसले अनुशासित, स्वस्थ, आत्मविश्वासी र नेतृत्वदायी पुस्ता निर्माण गर्नेछ। एउटा उत्कृष्ट खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय मैदानमा नेपालको झण्डा फहराउँदा त्यसमा उसको व्यक्तिगत मेहनतसँगै उसले पाएको अवसर, प्रशिक्षण र पूर्वाधारको पनि महत्वपूर्ण योगदान रहनेछ।

त्यसैले टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमीलाई तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्ने संरचनाका रूपमा मात्र होइन, कम्तीमा २५ देखि ५० वर्षसम्मको आवश्यकता र सम्भावनालाई दृष्टिगत गरी निर्माण र सञ्चालन हुने सुदूरपश्चिमको खेलकुद उत्कृष्टता केन्द्रका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ।

सुदूरपश्चिमको खेलकुद इतिहासमा प्रदेश सरकार र प्रदेश खेलकुद परिषद्को योगदानलाई स्थायी रूपमा स्थापित गर्ने हो भने अबको प्राथमिकता केवल प्रतियोगिता आयोजना गर्नु होइन—प्रतिभा पहिचान, खेलाडी उत्पादन, आधुनिक पूर्वाधार, वैज्ञानिक प्रशिक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको उत्कृष्टता हासिल गर्ने प्रणाली निर्माण गर्नु हो।

टीकापुर स्पोर्ट्स एकेडेमी यही यात्राको ऐतिहासिक सुरुवात बन्न सक्छ। यसलाई सही योजना, पर्याप्त लगानी, पारदर्शी व्यवस्थापन र निरन्तर राजनीतिक तथा संस्थागत प्रतिबद्धताका साथ अघि बढाउन सकियो भने सुदूरपश्चिमले खेलकुदमा आफ्नो नयाँ पहिचान निर्माण गर्न सक्छ।

स्वस्थ युवा, समृद्ध प्रदेश—खेलकुदबाट सुदूरपश्चिमको विकास।

( सिंह सुदूरपश्चिम  प्रदेश खेलकुद परिषदका निर्वतमान सदस्य सचिव हुन)